Opeens is alles anders. Straten zijn leeg. Bedrijven vallen stil. En mensen worden ziek, velen overlijden. Ik heb lang getwijfeld hoe ik me tot deze nieuwe werkelijkheid moet verhouden. Het voelt op geen enkele manier passend om nu te schrijven over portretten maken terwijl wij noodgedwongen binnen schuilen.
Terug naar natuurfotografie
Ik ga iets anders doen. Terug naar de natuur. Foto’s van de wereld buiten: planten en dieren die hun leven leven en het soms ook moeilijk hebben, maar altijd doorgaan omdat dat nu eenmaal is wat ze doen. Ze kunnen niet anders. Onze mensenwereld zal nooit meer hetzelfde zijn, maar in de natuur komt na elke donkere winter weer een nieuwe lente. Het gaat voorbij, en dan kunnen zelf weer naar buiten zo vaak en met zo veel mensen als we willen. Misschien hangen we wel een natuurfoto op canvas aan de muur als herinnering aan deze barre tijden. Kleine hoopvolle boodschappen van buiten, zoals deze sleedoorns die al twee weken uitbundig staan te bloeien!
Mensen worden blij van een mooi portret. Vaak waarderen ze het enorm dat er bij de bewerking achteraf ook wat vervelende dingetjes zoals pukkeltjes of vlekjes of rimpeltjes kunnen verdwijnen. Nooit had ik de vraag verwacht: “Kun je ook wat rimpels toevoegen? Van wijsheid en zo?” Ik schoot in de lach, en antwoordde: “Graag zelfs! Zoveel je maar wilt.”
Ik ben een fan van rauwe, intense portretten. Zoals je uit foto’s zachtheid of tederheid naar voren kunt halen, kun je ook een ruige kant eruit halen. Er is één nadeel: de persoon op de foto lijkt meteen jaren ouder. Als je dezelfde foto verzacht, lijkt het verschil wel 20 jaar. Er zijn dan ook weinig mensen die om zo’n ruige, artistieke portretfoto vragen.
Het was overigens geen serieuze vraag geweest, meer een aanwijzing dat al die bewerkingsfratsen nu niet nodig waren en dat een ‘eerlijk’ portret gewenst was. Maar ja, een foto is nu eenmaal niet de werkelijkheid. Het is een weergave daarvan, die wordt gekleurd door een enorme hoeveelheid kleine beslissingen. Degene die op de foto gaat kiest bijvoorbeeld een thema, sfeer, omgeving, kleding, accessoires of achtergrond. Als fotograaf voeg je daar keuzes aan toe voor belichting, standpunt, geef je aanwijzingen over pose en houding. Zelfs in de camera vindt al een eerste bewerking plaats van het beeld door programma’s die de fabrikant er in heeft gestopt. Al die keuzes maken dat het ene portret het andere niet is. Fotografie (letterlijk: ‘schrijven met licht’) is daarmee bijna hetzelfde als schilderkunst. En net zo oprecht.
Ooit was er een tijd dat ik vol trots van school kwam met mijn tekeningen. Het was een Jenaplan school met volop aandacht voor creativiteit. Drukwerkjes van llnoleumsnedes, zwarte wasco wegkrassen zodat de onderliggende oostindische inkt in prachtige kleuren tevoorschijn kwam, werkjes met gekleurd zand – ik heb er fijne herinneringen aan.
Dat fijne gevoel heb ik nog steeds als ik met foto’s bezig ben. Soms is het aardig om in Photoshop hier en daar wat te retoucheren of wat kleur of effect toe te voegen. En aan sommige foto’s kan ik uren priegelen om te kijken welke bewerking het mooist wordt. En als ik tevreden ben, dan is het weer net alsof ik in de middag thuis kom met mijn tekening in de hand.
Deze keer wilde ik een rookeffect uitproberen. Je ziet het vaker; ik vind het een mooi effect en wilde eens kijken hoever ik zou komen. Linde was bereid te poseren. Voor de rook heb ik een avond pakken vol wierook opgebrand – de geur heeft bijna twee weken in huis gehangen.
Natuurlijk verwacht ik niet dat mensen naar een portretfotograaf komen om zo’n rookfoto te laten maken. Ik bedoel: het kan en ik zal het met plezier doen, maar ik verwacht hiervoor weinig klandizie. Ik zie het als een soort Stier van Potter. Dit schilderij, dat hangt in het Mauritshuis, werd in 1647 geschilderd door Paulus Potter. Als je goed kijkt zie je dat er van alles aan mankeert. Het perspectief klopt niet, het dier zelf lijkt van losse onderdelen van verschillende dieren in elkaar te zijn gezet. Naarmate je langer kijkt, zie je steeds meer details die niet kloppen met het geheel. Toch maakt het schilderij indruk, en zie je in die details de vaardigheid van de schilder. Mogelijk is het schilderij juist met die bedoeling gemaakt: om indruk te maken en om te laten zien dat de schilder allerlei technieken beheerste. Technieken die hij ook voor een nieuwe opdracht kon inzetten.
Deze rookfoto zal minder geschiedenis maken dan de Stier. Maar het was enorm leuk om te maken en ja, net als vroeger was ik best trots toen ik het resultaat aan Linde liet zien.
Hoe kom je mooi op de foto? Opvallend veel mensen zijn daar onzeker over, of hebben een snel excuus: ‘Ik ben niet fotogeniek. Ik sta nooit goed op foto’s.’ Akkoord, we zijn niet allemaal George Clooney of Julia Roberts. Maar heus: iedereen kan geweldig op de foto komen.
De mooiste portretfoto van mijzelf kwam uit een automaat. Geen fotograaf, maar gewoon zo’n fotohokje waar je inkruipt en het gordijntje dichtschuift. Genomen vlak nadat ik was geslaagd voor mijn rijbewijs, en mijn vader mij direct meesleepte naar de provincie voor de officiële papieren. Op die foto straalde ik. Opluchting, blijdschap en het gevoel van bevrijding werden keurig door de automaat gevangen en vastgelegd. Het werd de allermooiste foto ooit, die bij de verlenging van mijn rijbewijs helaas verloren is gegaan.
Een rijbewijs haal je niet elke dag, maar gelukkig zijn er meer trucs die jouw foto geweldig kunnen maken. Tijdens het poseren help ik met aanwijzingen en kun je gerust ideeën uitproberen. Kun je niet wachten en wil je jouw perfecte pose alvast oefenen? Dan heb ik hieronder zes tips voor je.
Het allerbelangrijkste: heb plezier. Ontspan. Blijf ademen. Er zijn geen vaste regels en op elke vaste regel zijn uitzonderingen. Wat je ook doet: het is goed. Voor een creatief portret gaat dat wel heel ver: achterhoofden, onscherpte, portretten zonder gezicht; alles is toegestaan. Maar ook voor je zakelijke portret of dat mooie cadeauportret is speelsheid en losheid een pré.
2. Draai je lichaam weg van de camera, meestal naar het licht. Of je nu staat of zit: een kwart slag draaien is perfect. Dat oogt soepeler dan een frontaal lichaam, dat als een blok recht voor de camera staat. Tenzij je graag als een blok overkomt, zoals een worstelaar. Sta losjes en natuurlijk. Soms helpt het om op je achterste been te steunen, het voorste licht gebogen of gekruist. Maar blijf in balans en laat je lichaam niet achterover leunen – leun liever iets naar voren! En oh ja, houd je rug recht.
3. Draai vanuit die halfgedraaide positie je gezicht naar de camera. Speel met de houding van je gezicht: kijk gerust licht omhoog of schuin opzij, maar overdrijf niet. Onderkinnen verdwijnen als je je hoofd iets naar voren brengt: ‘met je oren naar voren’ wordt je nek langer. Klinkt gek, voelt gek, maar werkt wel.
4. Lang haar kan het best achter één schouder, opgestoken of in een staart, wat de kinlijn zichtbaar maakt. Tenzij je juist het haar wilt accentueren, zoals bij een mysterieuze verscholen blik.
5. Wat doe je met je handen? Van alles, maar niet strak langs je lichaam. Houd minstens één arm gebogen. Losjes op je heup, met een duim in je riem (met de vingers zichtbaar!), breng een hand naar je kin of haal er een door je haar. Alles natuurlijk weer afhankelijk van de uitstraling die je wilt.
6. Glimlach… of juist niet! Glimlachen is lang niet altijd nodig. Vrolijk kijken, mysterieus staren, intens loeren: het kan allemaal. Toch staan de meeste mensen het liefst met een glimlach op de foto. Ik probeer zelf altijd te denken aan een fijne gebeurtenis, hoe dat voelde. Flirt met de camera. En bedenk: lachen doe je vooral met je ogen! Een trucje is om je tong tegen je bovenste gehemelte te houden en licht tussen je tanden te sissen. Laat vooral die tanden zien – dan wordt de lach stralend. Oefen gerust voor de spiegel, maar maak het alsjeblieft niet al te serieus. Als je merkt dat je gezicht te strak wordt, trek dan even wat gekke gezichten, grimassen of schud alles even los. Dat kan ook tijdens de fotoshoot: even bijkomen, even een praatje tussendoor.
Op de foto hierboven zie je dat we sommige tips wel hebben toegepast, maar andere niet. Ik zei al: tip 1 is de belangrijkste. Heb plezier. Het mooiste van deze foto is dan ook het spontane en ontspannen moment. De rest is bijzaak.
Het leukste van Photoshop vind ik de droomwerelden die je kunt creëren. Zonder enige moeite knip en plak je dingen bij elkaar of krijgen mensen kleding of make-up die ze tijdens de opname helemaal niet droegen. Is het erg om een foto te manipuleren? Zolang je niet beweert dat je de werkelijkheid weergeeft, vind ik van niet.
En toch… wat is dat eigenlijk, de werkelijkheid weergeven? Elke taalwetenschapper kan je vertellen dat er nauwelijks een werkelijkheid bestaat; dat de werkelijkheid telkens opnieuw wordt gereconstrueerd met woorden, teksten die we kiezen om onze verhalen te vertellen. Hetzelfde geldt voor beelden: met de beelden vertellen we verhalen, en soms doen we alsof die verhalen de werkelijkheid zijn. Ergens ligt natuurlijke een grens als je te kwader trouw mensen misleidt. Google maar eens op ‘ethiek in de fotografie’.
Ook bij portretfotografie kom je dit soort vragen tegen. Bijvoorbeeld met het ‘mooier maken’ van gezichten. Sommige mensen hebben er geen enkel probleem met rimpels, pukkeltjes of haartjes waar ze ongewenst zijn. Ik vind dat mooi. Mensen zijn niet van plastic, en oneffenheden geven een gezicht karakter. Andere mensen gruwelen ervan, en dat snap ik. Gelukkig is het geen enkele moeite om zo nu en dan wat details te verdoezelen. Maar je kunt daarmee ook te ver gaan, merkte ik. Een portretfoto van mijn schoonzus had ik voor de aardigheid bewerkt tot een soort glossy schilderij uit de vorige eeuw. Prachtig hoor, ze leek wel weer 18 jaar zonder één rimpeltje. Ik vroeg of schoonzus en broer de bewerkte foto als verhuiscadeau op canvas wilden. “Nee,” antwoordde mijn broer. “Het is heel kunstig hoor, maar dit is haar gewoon niet, en waarom zou ik een vreemde aan de muur hangen?” En daar had hij natuurlijk helemaal gelijk in.
Nou goed, dit model met bloemen spreekt voor zich. Van A tot Z gemanipuleerd. Zelfs de oogschaduw…
De Portrettenmaker 